W przeciwieństwie do wielu twierdzeń dotyczących kosmetyków, wartości SPF nie da się oszacować na podstawie składu ani obliczyć wyłącznie na podstawie stężenia filtrów UV. Trzeba je określić za pomocą sprawdzonych metod badawczych, które wykazują poziom ochrony zapewnianej przez gotowy produkt.
W Unii Europejskiej produkty z filtrem przeciwsłonecznym są regulowane jako kosmetyki na mocy rozporządzenia (WE) nr 1223/2009. Oprócz przestrzegania rozporządzenia w sprawie kosmetyków producenci powinni stosować się do zalecenia Komisji Europejskiej 2006/647/WE dotyczącego skuteczności produktów z filtrem przeciwsłonecznym oraz oświadczeń na ich temat. Zalecenie to określa zasady uzasadniania oświadczeń dotyczących filtrów przeciwsłonecznych i stało się powszechnie akceptowanym punktem odniesienia w całej europejskiej branży kosmetycznej.
Czy testy SPF są wymagane przez prawo?
Rozporządzenie w sprawie kosmetyków nie zawiera konkretnego artykułu, który mówiłby, że każdy filtr przeciwsłoneczny musi przejść test SPF. Jednak producenci są prawnie odpowiedzialni za to, by wszystkie oświadczenia dotyczące kosmetyków były zgodne z prawdą, poparte odpowiednimi dowodami i nie wprowadzały konsumentów w błąd.
Wartość SPF to oświadczenie dotyczące skuteczności. Zgodnie z rozporządzeniem Komisji (UE) nr 655/2013 oświadczenia dotyczące kosmetyków muszą być poparte wystarczającymi i weryfikowalnymi dowodami. Ponieważ wartość SPF wskazuje na mierzalny poziom ochrony, zazwyczaj oczekuje się, że odpowiednie badania laboratoryjne potwierdzą to oświadczenie.
W praktyce produkty kosmetyczne sprzedawane z informacją o współczynniku SPF muszą posiadać wyniki badań potwierdzające, że zadeklarowany poziom ochrony jest zgodny z rzeczywistością.
Co mierzy wskaźnik SPF?
SPF, czyli współczynnik ochrony przeciwsłonecznej, określa skuteczność ochrony skóry przed promieniowaniem ultrafioletowym B (UVB).
Promienie UVB są główną przyczyną oparzeń słonecznych i przyczyniają się do uszkodzeń skóry oraz rozwoju raka skóry. Współczynnik SPF wskazuje poziom ochrony zapewniany w kontrolowanych warunkach testowych.
Wyższy współczynnik SPF zazwyczaj zapewnia lepszą ochronę przed promieniowaniem UVB, choć wzrost ten nie jest proporcjonalny. Na przykład SPF 50 nie zapewnia dwukrotnie lepszej ochrony niż SPF 25.
Co ważne, wskaźnik SPF nie mierzy poziomu ochrony przed promieniowaniem ultrafioletowym typu A (UVA). Ochrona przed promieniowaniem UVA jest oceniana osobno przy użyciu specjalnych metod badawczych i podlega odrębnym wymogom regulacyjnym.
Jakie metody badawcze się stosuje?
W europejskich wytycznych uznaje się międzynarodowo przyjęte, znormalizowane metody określania skuteczności SPF.
Tradycyjnie współczynnik SPF mierzy się w testach in vivo, w których filtr przeciwsłoneczny nakłada się na skórę ochotników w ściśle kontrolowanych warunkach laboratoryjnych. Następnie porównuje się zdolność produktu do opóźniania zaczerwienienia skóry wywołanego promieniowaniem UV ze skórą niepoddaną działaniu preparatu, aby obliczyć wartość SPF.
W ostatnich latach coraz większego znaczenia nabierają też sprawdzone metody in vitro. Postęp naukowy i działania regulacyjne mające na celu ograniczenie badań z udziałem ochotników doprowadziły do opracowania alternatywnych metod laboratoryjnych do oceny niektórych filtrów przeciwsłonecznych. W zależności od deklarowanych właściwości i obowiązujących norm, metody te można stosować, o ile zostały odpowiednio zweryfikowane.
Jak klasyfikuje się informacje o SPF?
Komisja Europejska zaleca uproszczenie informacji na opakowaniach filtrów przeciwsłonecznych, żeby były łatwiejsze do zrozumienia dla konsumentów.
Zamiast skupiać się wyłącznie na dokładnych wartościach SPF, produkty z filtrem przeciwsłonecznym dzieli się zazwyczaj na cztery kategorie ochrony:
- Niska ochrona
- Średnia ochrona
- Wysoka ochrona
- Bardzo wysoka ochrona
Każda kategoria odpowiada konkretnemu przedziałowi wartości SPF. Na przykład produkty oznaczone jako SPF 50 lub SPF 50+ należą do kategorii „bardzo wysoka ochrona”.
Takie podejście ułatwia konsumentom porównywanie produktów, a jednocześnie zmniejsza ryzyko wprowadzających w błąd działań marketingowych.
A co z ochroną
przed promieniowaniem
UVA?
W europejskich zaleceniach podkreśla się, że skuteczne filtry przeciwsłoneczne powinny chronić zarówno przed promieniowaniem UVB, jak i UVA.
Aby zapewnić zrównoważoną ochronę, zmierzony współczynnik ochrony przed promieniowaniem UVA powinien wynosić co najmniej jedną trzecią wartości SPF podanej na opakowaniu. Dodatkowo produkt powinien spełniać zalecane kryteria dotyczące długości fali krytycznej, które potwierdzają ochronę przed promieniowaniem UV o szerokim spektrum.
Jeśli te wymagania zostaną spełnione, producenci mogą używać logo UVA, które często pojawia się na opakowaniach filtrów przeciwsłonecznych w całej Europie.
Ponieważ testy na promieniowanie UVA obejmują odrębne procedury i kryteria oceny, uznaje się je za niezależną część oceny skuteczności filtrów przeciwsłonecznych.
Dlaczego nie można obliczyć współczynnika SPF za pomocą wzoru?
Producenci czasami szacują oczekiwany współczynnik SPF podczas opracowywania produktu, biorąc pod uwagę rodzaje i stężenia użytych filtrów UV.
Jednak rzeczywista ochrona zapewniana przez gotowy filtr przeciwsłoneczny zależy od wielu wzajemnie oddziałujących czynników, w tym od rozmieszczenia składników, wielkości cząstek, emulgacji, tworzenia się warstwy na skórze, właściwości aplikacyjnych produktu oraz stabilności preparatu.
Nawet niewielkie zmiany w składzie mogą znacząco wpłynąć na skuteczność kremu przeciwsłonecznego, nawet jeśli same filtry UV pozostają bez zmian.
Z tego powodu badania laboratoryjne gotowego produktu nadal mają kluczowe znaczenie.
Które produkty wymagają testów SPF?
Każdy produkt kosmetyczny, który ma zapewniać ochronę przeciwsłoneczną, powinien mieć dowody potwierdzające deklarowaną wartość SPF.
Obejmuje to zarówno tradycyjne filtry przeciwsłoneczne, jak i produkty takie jak nawilżacze do twarzy, kremy na dzień, podkłady, balsamy do ust, kremy BB, kremy CC oraz inne kosmetyki sprzedawane z oznaczeniem SPF.
Nawet jeśli ochrona przeciwsłoneczna jest przedstawiana jako dodatkowa zaleta, od producentów oczekuje się, że potwierdzą deklarowany poziom ochrony.
Zapewnienie długotrwałej skuteczności filtrów przeciwsłonecznych
Wykazanie początkowej wartości SPF to tylko część oceny produktu.
Producenci powinni też zadbać o to, żeby filtr przeciwsłoneczny zachowywał swoje właściwości przez cały przewidziany okres przydatności. Badania stabilności pomagają sprawdzić, czy preparat pozostaje stabilny fizycznie i chemicznie oraz czy filtry UV nadal działają zgodnie z oczekiwaniami w normalnych warunkach przechowywania.
Na skuteczność filtrów przeciwsłonecznych może też wpływać kompatybilność opakowania, zwłaszcza gdy wrażliwe filtry UV mogą ulegać zmianom pod wpływem światła, tlenu lub interakcji z materiałem opakowaniowym.
Najczęstsze przyczyny niepowodzeń produktów w testach SPF
Czasami produkty z filtrem przeciwsłonecznym nie osiągają oczekiwanego poziomu ochrony podczas testów laboratoryjnych.
Może się to zdarzyć, bo filtry UV nie są optymalnie zrównoważone, skład nie tworzy jednolitej warstwy ochronnej na skórze, składniki aktywne z czasem tracą stabilność albo wahania w procesie produkcji wpływają na spójność produktu.
Jeśli badania wykażą, że zmierzony współczynnik SPF jest niższy od deklarowanej wartości, producenci mogą być zmuszeni do zmiany składu produktu, skorygowania deklarowanego współczynnika SPF lub powtórzenia badań po wprowadzeniu poprawek.
