In de Europese Unie wordt de houdbaarheidstermijn niet zomaar vastgesteld. Deze moet worden onderbouwd met wetenschappelijk bewijs dat tijdens de productontwikkeling is verzameld, met name via stabiliteitsonderzoeken en, indien van toepassing, microbiologische tests. Deze evaluaties maken deel uit van de veiligheidsbeoordeling die wordt uitgevoerd voordat een cosmetisch product op de markt wordt gebracht volgens Verordening (EG) nr. 1223/2009.
Wat is houdbaarheid?
Houdbaarheid verwijst naar de periode waarin een cosmetisch product veilig blijft en de verwachte kwaliteit behoudt wanneer het onder de juiste omstandigheden wordt bewaard voordat de consument het opent.
Gedurende deze periode moet het product blijven voldoen aan de specificaties voor uiterlijk, geur, textuur, pH, viscositeit, stabiliteit van de ingrediënten, microbiologische kwaliteit en compatibiliteit met de verpakking. Als een van deze eigenschappen aanzienlijk verslechtert, is het product mogelijk niet langer geschikt voor gebruik.
Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen de houdbaarheid en de houdbaarheid na opening (PAO). De houdbaarheid geldt voor een ongeopend product dat op de juiste manier is bewaard, terwijl de PAO aangeeft hoe lang je het product over het algemeen nog veilig kunt gebruiken nadat je het voor het eerst hebt geopend.
Waarom de houdbaarheid belangrijk is
Een realistische houdbaarheid beschermt zowel consumenten als fabrikanten. Producten die maanden of jaren in de schappen liggen, moeten blijven presteren zoals verwacht op het moment dat ze worden gekocht en gebruikt.
Een onjuiste houdbaarheidsdatum kan tot verschillende problemen leiden, zoals verminderde productprestaties, veranderingen in uiterlijk, geur of textuur, verlies van de werking van conserveermiddelen, microbiologische besmetting, klachten van consumenten en productretouren, en grotere risico’s op het gebied van regelgeving en bedrijfsvoering.
Om deze redenen is het bepalen van de houdbaarheid een belangrijk onderdeel van het productontwikkelingsproces, en niet zomaar een kwestie van etikettering.
Is een houdbaarheidsdatum verplicht volgens de EU-cosmetica-verordening?
Verordening (EG) nr. 1223/2009 schrijft voor dat cosmetische producten die op de EU-markt worden gebracht, veilig moeten zijn onder normale en redelijkerwijs te verwachten gebruiksomstandigheden. Hoewel de verordening geen specifieke testmethode of vaste houdbaarheidstermijn voorschrijft, moeten fabrikanten wel over voldoende bewijs beschikken dat de stabiliteit en veiligheid van het product aantoont.
In het veiligheidsrapport voor cosmetische producten (CPSR) wordt ook rekening gehouden met de beschikbare stabiliteitsgegevens om te beoordelen of het product tijdens opslag en gebruik veilig blijft.
Als een cosmeticaproduct een minimale houdbaarheid van minder dan 30 maanden heeft, moet op het etiket een ‘Ten minste houdbaar tot’-datum staan.
Als het product langer dan 30 maanden houdbaar blijft, wordt de houdbaarheidsdatum meestal vervangen door het PAO-symbool (Period After Opening), dat aangeeft hoe lang je het product doorgaans nog kunt gebruiken nadat je het voor het eerst hebt geopend.
Hoe wordt de houdbaarheid bepaald?
De houdbaarheid wordt vastgesteld door wetenschappelijke tests te combineren met technische beoordelingen, in plaats van alleen op één laboratoriummeting te vertrouwen.
Fabrikanten beoordelen het product meestal aan de hand van stabiliteitsonderzoeken die onder verschillende opslagomstandigheden worden uitgevoerd. Bij deze onderzoeken worden de fysische, chemische en microbiologische eigenschappen in de loop van de tijd bijgehouden.
Aan de hand van de verzamelde gegevens kunnen experts inschatten hoe het product zich zal gedragen tijdens het transport, de opslag, de distributie naar de winkels en het gebruik door de consument.
Er wordt rekening gehouden met verschillende factoren, waaronder:
- Fysische stabiliteit.
- Chemische stabiliteit.
- Microbiologische kwaliteit.
- Compatibiliteit van de verpakking.
- Beoogde opslagomstandigheden.
- Productformulering.
Samen leveren deze beoordelingen het bewijs dat nodig is om een passende houdbaarheidstermijn te rechtvaardigen.
Stabiliteitstests vormen de basis voor het bepalen van de houdbaarheid.
Bij versnelde tests worden hogere temperaturen gebruikt om de stabiliteit op lange termijn sneller te voorspellen, terwijl bij realtimeonderzoeken producten gedurende langere periodes onder normale opslagomstandigheden worden geobserveerd.
Door beide methoden te gebruiken, krijg je meer zekerheid over de voorgestelde houdbaarheid.
Verpakking speelt een belangrijke rol
De houdbaarheid hangt niet alleen af van de samenstelling zelf, maar ook van de gekozen verpakking.
Verpakkingen moeten het product goed beschermen tegen omgevingsinvloeden zoals zuurstof, vocht, licht en microbiële besmetting. Bepaalde ingrediënten kunnen na verloop van tijd ook een reactie aangaan met kunststoffen, coatings, pompen of afdichtingen.
Onderzoek naar de compatibiliteit van verpakkingen helpt bij het opsporen van mogelijke problemen, zoals verkleuring, lekkage, verdamping, vervorming of migratie tussen de verpakking en de cosmetische formule.
Daarom kan het aanpassen van de verpakking een extra stabiliteitsonderzoek vereisen, zelfs als de samenstelling hetzelfde blijft.
Factoren die de houdbaarheid beïnvloeden
Er is geen algemene houdbaarheidstermijn voor cosmeticaproducten. Elke samenstelling gedraagt zich anders, afhankelijk van de ingrediënten en het beoogde gebruik.
Er zijn verschillende factoren die de houdbaarheid van een product beïnvloeden, zoals de hoeveelheid water, het soort emulsies dat wordt gebruikt, conserveermiddelen, antioxidanten, de pH-waarde, blootstelling aan zuurstof, de productiekwaliteit, de opslagtemperatuur, het ontwerp van de verpakking en de stabiliteit van de actieve ingrediënten.
Producten die onstabiele natuurlijke extracten, vitamines of plantaardige ingrediënten bevatten, moeten mogelijk grondiger worden beoordeeld dan formules die uit zeer stabiele ingrediënten bestaan.
Typische houdbaarheid van cosmeticaproducten
Veel cosmeticaproducten die op de Europese markt worden gebracht, zijn bij correcte bewaring ongeopend twee tot drie jaar houdbaar. Dit mag echter niet worden opgevat als een wettelijke vereiste.
Sommige producten kunnen ook na deze periode nog uitstekend stabiel blijven, terwijl andere – met name formuleringen die onstabiele werkzame stoffen of zo min mogelijk conserveermiddelen bevatten – wellicht een kortere houdbaarheid nodig hebben, onderbouwd door testgegevens.
Elk product moet daarom apart worden beoordeeld, in plaats van uit te gaan van algemene aannames uit de sector.
Wat gebeurt er als er stabiliteitsproblemen worden ontdekt?
Uit houdbaarheidsonderzoeken komen soms onverwachte zwakke punten in de samenstelling aan het licht.
Veelvoorkomende bevindingen zijn onder meer het uitvallen van emulsies, veranderingen in viscositeit, kleurinstabiliteit, afbraak van geurstoffen, pH-schommelingen, microbiële groei of onverenigbaarheid met de verpakking.
Als dit gebeurt, passen fabrikanten vaak de samenstelling van het product aan, verbeteren ze het conserveermiddelensysteem, passen ze de verpakking aan of passen ze de bewaaraanbevelingen aan, voordat ze de nodige tests opnieuw uitvoeren.
Het is een stuk goedkoper om deze problemen tijdens de ontwikkeling op te sporen dan pas na de commerciële lancering.
Houdbaarheid en productetikettering
De vastgestelde houdbaarheid heeft directe invloed op de informatie die aan consumenten wordt gepresenteerd.
Producten met een houdbaarheid van maximaal 30 maanden moeten voorzien zijn van een “Ten minste houdbaar tot”-datum.
Bij producten die ouder zijn dan 30 maanden zie je meestal in plaats daarvan het symbool voor de houdbaarheid na opening, dat aangeeft hoe lang je het product na opening nog veilig kunt gebruiken.
De aangegeven houdbaarheid moet altijd worden onderbouwd met de juiste technische documentatie die door de fabrikant of de verantwoordelijke persoon wordt bijgehouden als onderdeel van het productinformatiedossier (PIF).
